Wiele zleceń transportowych z którymi się spotkałem zawiera zakaz konkurencji przez zleceniobiorcę (przewoźnika, spedytora), polegający na nieświadczeniu usług transportowych w przyszłości na rzecz nadawcy/odbiorcy towaru poznanego za pośrednictwem zleceniodawcy. Taki zakaz może trwać np. 24 miesiące, a w przypadku jego naruszenia, zleceniodawca zastrzega sobie prawo zapłaty kary umownej przez przewoźnika/spedytora np. w kwocie 50 000 PLN czy 30 000 EUR za każdy przypadek naruszenia.
Czy taki zakaz konkurencji bezwzględnie obowiązuje przewoźnika/spedytora w świetle zasady swobody umów wyrażonej w art. 353 (1) k.c.?
Otóż nie i każdą sprawę należy rozpatrywać indywidulanie pod kątem:
– długości współpracy między stronami – czy była ona stała czy tylko incydentalna,
– czy zleceniobiorca współpracował już wcześniej z nadawcą/odbiorcą towaru,
– czy zleceniodawca nie próbuje ograniczyć wolności gospodarczej i monopolizować rynek,
– czy kara nie prowadzi do rażącego pokrzywdzenia przewoźnika/spedytora,
– czy klauzula zakazu konkurencji po ustaniu umowy zlecenia, wprowadza odpowiedni ekwiwalent dla przewoźnika/spedytora. Jeśli takiego ekwiwalentu nie wprowadzono to klauzula jest nieważna (tak orzekł Sąd Najwyższy, w wyroku z dnia 11 września 2003 r. (III CKN 579/01),
Należy podkreślić, że zasada swobody umów (art. 353 (1) k.c., nie ma charakteru absolutnego, jej ograniczeniem są bowiem przepisy prawa, natura stosunku prawnego oraz zasady współżycia społecznego. Jak wynika z ugruntowanego orzecznictwa sądowego, sprzeczność z tymi zasadami może wyrażać się między innymi w skrajnym naruszeniu zasady równości stosunków, naruszeniu zasady ekwiwalentności prowadzącym do rażącego pokrzywdzenia jednej ze stron, rażącej dysproporcji świadczeń, ograniczeniu wolności działalności gospodarczej jednej ze stron, naruszeniu zasad uczciwego obrotu i lojalności wobec kontrahenta (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 6 marca 1992 r., III CZP 141/91; wyroki Sądu Najwyższego z dnia: 30 listopada 1971 r., II CR 505/71; 30 maja 1980 r., III CRN 54/80; 10 listopada 2004 r., II CK 202/04; 20 maja 2004 r., II CK 354/03; 13 października 2005 r., IV CK 162/05; 14 stycznia 2010 r., IV CSK 432/09).
Radca prawny Jerzy Klimkowski
